TEMEL GIDA ÜRÜNLERİNDE EKİM–HASAT ARASI ENFLASYON FARKI DESTEĞİ

 

TEMEL GIDA ÜRÜNLERİNDE EKİM–HASAT ARASI ENFLASYON FARKI DESTEĞİ

Temel Gıda Üretiminin Sürdürülebilirliğini Desteklemeye, Gıda Enflasyonunu Azaltmaya ve Gıda Arz Güvenliğini Güçlendirmeye Yönelik Politika Önerisi

 

YÖNETİCİ ÖZETİ

Temel gıda üretiminin sürdürülebilirliği, yalnızca tarım sektörünün değil, gıda enflasyonuyla mücadelenin, fiyat istikrarının, ekonomik dayanıklılığın ve ulusal gıda arz güvenliğinin temel unsurlarından biridir. Bu nedenle temel gıda üretimini destekleyen kamu politikalarının, üretim sürecinde ortaya çıkan maliyet değişimlerine uyum sağlayacak şekilde geliştirilmesi stratejik önem taşımaktadır.

Türkiye'de son yıllarda tarımsal destekleme sistemi önemli ölçüde güçlendirilmiş, planlı üretim modeliyle stratejik ürünlerin üretiminin artırılması, üretim planlamasının geliştirilmesi ve üretici gelirinin desteklenmesi yönünde önemli adımlar atılmıştır. Bu gelişmeler, tarım sektörünün daha dirençli bir yapıya kavuşmasına katkı sağlamıştır. Ancak üretim sezonu boyunca meydana gelen maliyet artışları, özellikle temel gıda ürünlerini üreten çiftçiler açısından önemli bir risk oluşturmaya devam etmektedir.

Üretici, ekim döneminde üretim kararını mevcut maliyetler üzerinden vermekte, ancak hasat dönemine kadar geçen süreçte mazot, gübre, tohum, elektrik, sulama, işçilik, zirai mücadele giderleri, finansman maliyetleri ve diğer üretim girdelerinde meydana gelen artışlar nedeniyle üretim maliyetleri önemli ölçüde yükselmektedir. Mevcut tarımsal destekleme sistemi ise üretim sezonunda gerçekleşen bu maliyet değişimlerini dikkate alan tamamlayıcı bir destek mekanizması içermemektedir.

Üretim maliyetlerinin zamanında karşılanamadığı her üretim sezonu, yalnızca üreticinin gelirini azaltmamakta, aynı zamanda gelecek üretim dönemine ilişkin ekim kararlarını da etkilemektedir. Bu durum ekim alanlarının daralmasına, üretim miktarının azalmasına ve temel gıda arzında kırılganlık oluşmasına neden olabilmektedir. Arzın zayıflaması ise orta ve uzun vadede temel gıda ürünlerinde fiyat baskısını artırarak gıda enflasyonunun yapısal nedenlerinden biri hâline gelebilmektedir.

Bu nedenle temel gıda üretiminin sürdürülebilirliğinin desteklenmesi yalnızca tarım politikalarının değil, aynı zamanda gıda enflasyonuyla mücadele, fiyat istikrarının desteklenmesi, gıda arz güvenliğinin güçlendirilmesi, ekonomik istikrarın korunması, halkın güvenli ve erişilebilir gıdaya kesintisiz ulaşımının sağlanması, kırsal kalkınmanın desteklenmesi, çiftçi gelir istikrarının korunması ve ulusal gıda güvenliğinin güçlendirilmesi politikalarının da ayrılmaz bir parçası olarak değerlendirilmelidir.

Bu politika notunda, mevcut tarımsal destekleme sistemini değiştirmeden, sistemi tamamlayıcı nitelikte Temel Gıda Ürünlerinde Ekim–Hasat Arası Enflasyon Farkı Desteği uygulamasının hayata geçirilmesi önerilmektedir. Önerilen modelde, üretim sezonunda meydana gelen maliyet artışlarının nesnel ekonomik göstergeler esas alınarak belirlenmesi ve yalnızca gıda enflasyonunu doğrudan etkileyen temel gıda ve stratejik tarım ürünlerini üreten çiftçilere hasat döneminde ilave destek verilmesi önerilmektedir.

Uygulamanın ilk aşamada hububat, kuru baklagiller, yağ bitkileri, temel sebzeler, meyveler, zeytin ve çay üreticilerini kapsaması öncelikleri belirlenmesi önerilmektedir. Ürün kapsamı belirlenirken gıda enflasyonu üzerindeki etkileri, hane halkı tüketimindeki ağırlıkları, gıda arz güvenliği açısından stratejik önemleri, gıda sanayisinin hammadde ihtiyacı ve üretim yaygınlığı esas alınmıştır.

Önerilen destek mekanizmasının amacı yeni ve sürekli bir gelir desteği oluşturmak değildir. Amaç, üretim sezonunda ortaya çıkan ve üreticinin kontrolü dışında gelişen maliyet artışlarının temel gıda üretimi üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak, üreticinin üretime devam etmesini teşvik etmek ve stratejik ürünlerde üretim sürekliliğini desteklemektir. Böylece üretim kapasitesinin korunması, arzın güçlenmesi ve maliyet kaynaklı fiyat baskılarının azaltılması hedeflenmektedir.

Önerinin uygulanması hâlinde temel gıda üretiminin sürdürülebilirliğinin güçlenmesi, çiftçi gelirlerinde istikrarın desteklenmesi, üretimden çekilmelerin azaltılması, ekim alanlarının korunması, gıda arz güvenliğinin güçlendirilmesi, planlı üretim sisteminin etkinliğinin artırılması ve kamu desteklerinin daha hedef odaklı kullanılmasının sağlanması beklenmektedir. Bunun yanında temel gıda ürünlerinde arzın korunması sayesinde maliyet kaynaklı fiyat baskılarının azaltılmasına katkı sağlanması ve orta vadede gıda enflasyonuyla mücadeleye üretim odaklı yapısal bir politika aracı kazandırılması öngörülmektedir.

Sonuç olarak, Temel Gıda Ürünlerinde Ekim–Hasat Arası Enflasyon Farkı Desteği, mevcut tarımsal destekleme sistemini güçlendiren, üretim maliyetlerindeki olağanüstü değişimleri dikkate alan, temel gıda üretiminin sürdürülebilirliğini destekleyen ve gıda enflasyonunun azaltılmasına, fiyat istikrarının güçlendirilmesine, gıda arz güvenliğinin korunmasına, çiftçi gelir istikrarının desteklenmesine ve ekonomik dayanıklılığın artırılmasına katkı sağlayabilecek tamamlayıcı bir politika önerisidir.

Üretici korunmadan tüketici korunamaz. Temel gıda üretimini koruyan politikalar, aynı zamanda fiyat istikrarını, sosyal refahı ve Türkiye'nin gıda güvenliğini koruyan politikalardır.

 

POLİTİKA ÖNERİSİNİN TEMEL AMAÇLARI

Önerilen Temel Gıda Ürünlerinde Ekim–Hasat Arası Enflasyon Farkı Desteği, mevcut tarımsal destekleme sistemine alternatif yeni bir destek modeli oluşturmayı değil, mevcut sistemi üretim sürecinde yaşanan maliyet değişimlerine karşı daha etkin, daha hedef odaklı ve daha sonuç odaklı hâle getirmeyi amaçlamaktadır. Politika önerisinin temel amacı, temel gıda üretiminin sürdürülebilirliğini güçlendirerek üretici, tüketici ve kamu yararı arasında dengeli bir destekleme mekanizması oluşturmaktır.

Bu politika önerisiyle;

• Temel gıda üretiminin sürdürülebilirliğinin güçlendirilmesi,
• Ekim ile hasat arasında oluşan üretim maliyeti artışlarının çiftçi üzerindeki olumsuz etkilerinin azaltılması,
• Çiftçi gelirlerinde istikrarın desteklenerek üretimden çekilmelerin ve ekim alanlarındaki daralmaların önlenmesi,
• Temel gıda ürünlerinde üretim ve arz sürekliliğinin korunması,
• Gıda arzındaki daralmaların önlenmesi yoluyla gıda enflasyonu üzerinde üretim maliyetlerinden kaynaklanan baskıların azaltılmasına katkı sağlanması,
• Temel gıda ürünlerinde fiyat istikrarının desteklenmesi ve tüketicilerin güvenli, yeterli ve erişilebilir gıdaya daha istikrarlı koşullarda ulaşmasının güçlendirilmesi,
• Kamu desteklerinin stratejik ürünlere yönlendirilerek daha hedef odaklı, ölçülebilir ve etkin kullanılmasının sağlanması,
• Planlı üretim sisteminin güçlendirilmesi ve stratejik ürünlerde üretim planlamasının desteklenmesi,
• Kırsal kalkınmanın, tarımsal istihdamın ve üretici refahının güçlendirilmesi,
• Türkiye'nin gıda arz güvenliğinin, ekonomik dayanıklılığının ve ulusal gıda güvenliğinin desteklenmesi,
• Gıda enflasyonuyla mücadelede üretim odaklı, sürdürülebilir ve yapısal bir politika aracının tarımsal destekleme sistemine kazandırılması amaçlanmaktadır.

BEKLENEN POLİTİKA ETKİLERİ

Önerilen politika modelinin uygulanması hâlinde ekonomik, sosyal, tarımsal ve stratejik alanlarda çok boyutlu kazanımlar elde edilmesi beklenmektedir.

Ekonomik Etkiler

Üretim sezonunda ortaya çıkan maliyet artışlarının belirli ölçüde telafi edilmesiyle üretim maliyetlerindeki belirsizliğin azaltılması, temel gıda üretiminde istikrarın güçlenmesi ve arz kaynaklı fiyat dalgalanmalarının sınırlandırılmasına katkı sağlanması beklenmektedir. Temel gıda arzının korunması sayesinde üretim maliyetlerinden kaynaklanan fiyat baskılarının hafifletilmesi desteklenerek orta ve uzun vadede gıda enflasyonunun azaltılmasına katkı sunulması amaçlanmaktadır. Aynı zamanda kamu desteklerinin daha hedef odaklı, verimli ve ölçülebilir şekilde kullanılmasına katkı sağlanacağı değerlendirilmektedir.

Sosyal Etkiler

Temel gıda üretiminin sürdürülebilirliğinin güçlenmesiyle birlikte toplumun temel gıda ürünlerine güvenli ve kesintisiz erişiminin desteklenmesi, özellikle düşük gelirli hanelerin gıda fiyatlarındaki dalgalanmalardan daha az etkilenmesine katkı sağlanması beklenmektedir. Üretici gelirlerinde istikrarın güçlenmesi, kırsal istihdamın korunması ve kırsal kalkınmanın desteklenmesi de politikanın temel sosyal kazanımları arasında değerlendirilmektedir.

Tarımsal Etkiler

Politika önerisinin uygulanmasıyla stratejik ürünlerde üretim sürekliliğinin güçlenmesi, ekim alanlarının korunması, üretimden çekilmelerin azaltılması ve planlı üretim sisteminin etkinliğinin artırılması beklenmektedir. Böylece temel gıda üretim kapasitesinin korunmasına, üretim planlamasının güçlendirilmesine ve tarımsal üretimde öngörülebilirliğin artırılmasına katkı sağlanacaktır.

Stratejik Etkiler

Temel gıda üretiminin sürdürülebilirliğinin desteklenmesiyle gıda arz güvenliğinin güçlendirilmesi, kriz dönemlerinde temel gıda tedarik zincirinin daha dayanıklı hâle gelmesi, stratejik ürünlerde dışa bağımlılık risklerinin azaltılmasına katkı sağlanması ve tarım sektörünün ekonomik, sosyal ve ulusal güvenlik açısından stratejik rolünün güçlendirilmesi beklenmektedir. Aynı zamanda üretim odaklı destekleme politikalarının geliştirilmesiyle gıda enflasyonuyla mücadelede kalıcı, önleyici ve yapısal bir politika aracının oluşturulması hedeflenmektedir.

 

POLİTİKA KAPSAMI

Bu politika önerisinin, gıda enflasyonunu doğrudan etkileyen, gıda arz güvenliği açısından stratejik öneme sahip, hane halkı tüketiminde önemli paya sahip ve planlı üretim sistemi kapsamında öncelikli değerlendirilen temel gıda ürünlerinde uygulanması önerilmektedir.

İlk aşamada aşağıdaki ürün gruplarının kapsama alınması önerilmektedir.

Hububat

• Buğday, Arpa, Çeltik

Kuru Baklagiller

• Kuru Fasulye, Nohut, Kırmızı Mercimek, Yeşil Mercimek

Yağ Bitkileri

• Ayçiçeği

Yumru ve Kök Sebzeler

• Patates, Havuç

Soğanlı ve Yapraklı Sebzeler

• Kuru Soğan, Marul, Ispanak, Pırasa, Lahana

Meyve Sebzeler

• Domates, Salatalık, Biber, Patlıcan, Kabak

Meyveler

• Elma, Portakal, Karpuz, Kavun

İçecek Bitkileri

• Çay

Bu ürünler; gıda enflasyonu üzerindeki etkileri, hane halkı tüketimindeki ağırlıkları, gıda arz güvenliği açısından stratejik önemleri, gıda sanayisinin hammadde ihtiyacı, üretim yaygınlığı, üretici sayısı ve planlı üretim sistemindeki öncelikleri dikkate alınarak belirlenmiştir.

Önerilen uygulamanın ilk aşamada yalnızca bu ürün gruplarında hayata geçirilmesi, kamu kaynaklarının daha etkin ve hedef odaklı kullanılmasına, uygulama sonuçlarının ölçülebilir şekilde izlenmesine ve bütçe yönetiminin sürdürülebilir biçimde planlanmasına katkı sağlayacaktır. Uygulamanın ekonomik ve sektörel sonuçlarının değerlendirilmesinin ardından, kapsamın diğer stratejik tarım ürünlerini de içerecek şekilde kademeli olarak genişletilmesi değerlendirilebilir.